Νεοπλατωνισμός και Μιχαήλ Άγγελος (Michelangelo)

Νεοπλατωνισμός και Μιχαήλ Άγγελος (Michelangelo)


Το δράμα του ατόμου και το υπαρξιακό αδιέξοδο. Μπορεί ο άνθρωπος να ξεφύγει από τα δεσμά του;


Στο άρθρο αυτό θα μελετήσουμε τα γενικά χαρακτηριστικά, της (γλυπτικής) κυρίως τέχνης του Μιχαήλ Αγγέλου, του φιλοσοφικού του υποβάθρου, ώστε σε επόμενα κείμενα να εξετάσουμε αντιπροσωπευτικά έργα.
Στην περίοδο που χαρακτηρίζεται ως ώριμη φάση της Αναγέννησης η τέχνη προσεγγίζει περισσότερο από κάθε άλλη ιστορική εποχή τα κλασικά πρότυπα της αρχαιότητας, με την οποία βρίσκεται σε γόνιμο διάλογο, χωρίς να αποσκοπεί στην άκριτη μίμηση και αναπαραγωγή των καλλιτεχνικών κατακτήσεών της. Ο Μιχαήλ Άγγελος δρα στο πλαίσιο αυτό, αλλά «δεν είναι όπως ο Λεονάρντο και ο Ραφαήλ, μόνο αφετηρία μίας νέας πορείας ή μόνο ολοκλήρωση των κλασικών τύπων της ιταλικής Αναγέννησης, είναι ο δημιουργός που έρχεται να σπάσει τα πλαίσια της φλωρεντινής και της ρωμαϊκής παράδοσης, αλλά και συνολικά της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής πορείας, σχηματίζοντας μία δική του εποχή» .
Ο Μιχαήλ Άγγελος διείσδυσε στο περιβάλλον του Λαυρεντίου του Μεγαλοπρεπούς με τη μεσολάβηση του γλύπτη Ντομένικο Γκιρλαντάιο, (Domenico Ghirlandaio,1449-1459), ο οποίος συνέβαλε στην ένταξη του μαθητή του στην καλλιτεχνική Σχολή του ηγεμόνα. Οι πολυποίκιλες δυνατότητες του Μιχαήλ Αγγέλου έγιναν άμεσα αισθητές, με αποτέλεσμα τη διάκρισή του από τον Λαυρέντιο των Μεδίκων, που για να ενισχύσει οικονομικά το εκκολαπτόμενο καλλιτέχνη του παραχώρησε ένα δωμάτιο στην έπαυλή του, του όρισε μηνιαίο εισόδημα που ανερχόταν σε πέντε δουκάτα, ενώ ευεργέτησε και τον πατέρα του Λουδοβίκο, εξασφαλίζοντάς του θέση στην τοπική Εφορία.
Στο ποιητικό έργο του Μιχαήλ-Αγγέλου διαφαίνονται οι πλατωνικές αντιλήψεις, όπως επισημαίνουν οι σύγχρονοί του μελετητές, αλλά και ομόφωνα η διεθνής επιστημονική κοινότητα . Ο καλλιτέχνης εικάζεται ότι εξέτασε τη Θεία Κωμωδία υπό το πρίσμα των νεοπλατωνικών απηχήσεων στα ερμηνευτικά σχόλια του Κριστόφορο Λαντίνο, ενώ είχε έρθει σ’ επαφή με τα Σχόλια του Πίκο ντελα Μιράντολα στο Ερωτικό Τραγούδι του Μπενιβιένι(Canzona d’Amore) και ενδεχομένως με τις φιλοσοφικές διατυπώσεις του Μαρσίλιο Φιτσίνο. Η ειδοποιός διαφορά του Μιχαήλ-Αγγέλου από το σύνολο των δημιουργών της εποχής του, έγκειται στην υιοθέτηση του νεοπλατωνικού φιλοσοφικού συστήματος σε όλες τις εκφάνσεις του ατομικού του βίου, στις αντιλήψεις και στις διαπροσωπικές του σχέσεις. Οι ψυχολογικές καταστάσεις που συνθέτουν την ιδιοσυστασία του καλλιτέχνη και που αντανακλώνται στις εικαστικές του αποτυπώσεις, εκφράζουν τη νεοπλατωνική οπτική για την ενοίκηση της άυλης και αθάνατης ψυχής στο υλικό και φθαρτό ανθρώπινο σώμα, η οποία προσλαμβάνει τη χροιά του ακούσιου εγκλεισμού. Η υλική υπόσταση αποτελεί μία δευτερογενή και βασανιστική μορφή ύπαρξης, αντίληψη διάχυτη στις καλλιτεχνικές δημιουργίες του Μιχαήλ-Αγγέλου, αλλά και στον τρόπο αντιμετώπισης των μελών του περιβάλλοντός του.


Στις ολοκληρωμένες καλλιτεχνικές δημιουργίες του συνδυάζεται η ενσωμάτωση στοιχείων και τύπων της αρχαιότητας με τη δυνατότητα δημιουργίας προϋποθέσεων καθιέρωσης νέων πλαστικών διατυπώσεων, που συγκεφαλαιώνουν τη μνημειακή διάθεση των ηρωικών, τιτάνιων μορφών και την εσωτερική ισορροπία με την ενέργεια και την κίνηση, για να μεταβεί στην αφαιρετική φόρμα και στη μανιεριστική έκφραση του θρήνου Rondanini. Το έργο του διέπει μία διάχυτη τραγική βίωση της ζωής και μία ατέρμονη σύγκρουση ανάμεσα στον παγανιστικό κόσμο και την αφηρημένη συνείδηση του χριστιανισμού. Οι εξάρσεις των αντιθέσεων των σωμάτων του, με τον αντιφατικό συνδυασμό κίνησης και στατικότητας, τη σύγκρουση ηρωικής ενεργητικότητας και παθητικής αδράνειας αποδίδουν δυνατές ψυχικές καταστάσεις και δημιουργούν συχνά μορφές που πάσχουν. Η αποτύπωση του εσωτερικού δράματος των μορφών αναδεικνύει τις υπαρξιακές καταβολές και αναζητήσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας του.
Παρότι στην μεγάλη πλειονότητα των συνθέσεών του, το ανθρώπινο σώμα αποδίδεται με λεπτομερέστατη ακρίβεια, καθώς η έντονη, ενίοτε συστροφική κίνηση και μυολογία, η αποτύπωση των ανατομικών χαρακτηριστικών όπως των φλεβών των σωμάτων, που συχνά , ακόμη και οι ζωγραφισμένες μορφές μας θυμίζουν γλυπτά, υπάρχουν και ανολοκλήρωτες συνθέσεις. Η αδυναμία του καλλιτέχνη να φτάσει στο ιδανικό, στον ανώτατο βαθμό εμψύχωσης του υλικού και έχοντας συναίσθηση των ορίων της τέχνης αφήνει τις δημιουργίες του ανολοκλήρωτες (non finito). Όπως συχνά έχει επισημανθεί στις ρίζες του non finitο ανιχνεύεται η θέση του Πλωτίνου «τέχνη είναι η πραγμάτωση μίας εσωτερικής ιδέας .

Η τεχνική του εξαντλητικού λαξεύματος της πρωτογενούς λίθινης ύλης, scoltura per forza di levare, αποδίδει μία ψυχολογική διάσταση στα ποιήματά του, όπου επανέρχεται η αλληγορική ερμηνεία του Πλωτίνου για τη διαδικασία με την οποία ένα άγαλμα «απελευθερώνεται» από την ατίθαση πέτρα. Το υπερκόσμιο κάλλος των πλασμάτων του εκπορεύεται από τη νεοπλατωνική πίστη, κατά την οποία ο νους θαυμάζει στο κάτοπτρο των μεμονωμένων γήινων μορφοποιημένων δημιουργημάτων και των πνευματικών αρετών την αντανάκλαση της άφατης θείας ακτινοβολίας στην οποία μετείχε η ψυχή προτού εκπέσει στον επίγειο κόσμο, πλασματικό απείκασμα του τόπου των ιδεών και διεισδύσει στο υλικό σώμα, τη γήινη φυλακή(carcer terreno) της αθάνατης ψυχής, η οποία διατηρεί αναμνήσεις από τον προγενέστερο βίο της στη σφαίρα της αιωνιότητας. Οι μορφές του αποτυπώνουν την προσπάθεια της ψυχής για την αποδέσμευσή της από τη δουλεία της ύλης, ενώ η πλαστική απομόνωσή τους καταδεικνύει την ανεδαφικότητα του εγχειρήματος. Οι καλλιτεχνικές δημιουργίες του πάσχουν μέσα στην ουσία της υλικής τους ύπαρξης. Όσο γιγαντώνονται οι συγκρούσεις που τεκταίνονται στον εσώτερο ψυχισμό τους, ενισχύεται και η λανθάνουσα τάση τους για εξέγερση και αποτίναξη των περιορισμών του υλικού κόσμου, η οποία ενίοτε οδηγείται σε καταστολή, ενώ η ζωτική δύναμη των ενεργούντων υποκειμένων καταρρέει. Η συστροφική κίνηση και η ένταση των μυϊκών συσπάσεων των μορφών δε συνεπάγονται κάποια δραστική κίνηση ή μεταβολή, αλλά καταπνίγονται σχεδόν εν τη γενέσει τους.

 

Αφήστε μια απάντηση